Szukane słowo

artykuł obraz

maNga

Powstanie Narodowych Sił Zbrojnych

Wszystkie partie wchodzące w skład koalicji rządowej (tzw. „gruba czwórka”) posiadały na początku okupacji własne organizacje zbrojne. Po utworzeniu Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i rozpoczęciu akcji scaleniowej, tylko powołana do życia przez Stronnictwo Pracy „Unia” i Gwardia Ludowa Polskiej Partii Socjalistycznej (we wrześniu 1939 r. została ona rozwiązana i powołano organizację konspiracyjną Centralne Kierownictwo Ruchu Mas Pracujących Miast i Wsi: Wolność, Równość, Niepodległość PPS - WRN) bez większych problemów zostały włączone w skład ZWZ. Chociaż nawet w organizacjach terenowych Gwardii Ludowej PPS - WRN istniał pewien opór przed scaleniem. Natomiast znaczna część utworzonych przez Stronnictwo Ludowe (odbudowane w marcu 1940 r. jako Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego „Roch”) Batalionów Chłopskich (BCh - wcześniej istniały pod nazwą Chłopska Straż - Chłostra) nigdy nie została włączona w skład ZWZ, który od 1942 r. nosiła nazwę Armii Krajowej (AK). Największy opór przed scaleniem z ZWZ - AK panował w szeregach Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) - zbrojnego ramienia Stronnictwa Narodowego (SN).

NOW została powołana do życia na początku 1940 r. Na jej czele stał ppłk Józef Rokicki, szefem oddziału operacyjnego był płk Ignacy Oziewicz, a jego zastępcą mjr Stanisław Żochowski. Jej liczebność i wartość wojskowa oceniana jest bardzo różnie.

Początkowo SN było zdecydowanie przeciwne akcji scaleniowej i w swojej prasie atakowało zajadle ZWZ widząc w nim organizację opanowaną przez piłsudczyków. Dopiero wiosną 1942 r. nastąpiła w postawie władz stronnictwa zasadnicza zmiana, wywołana z jednej strony naciskiem oddolnym i groźbą przechodzenia poszczególnych oddziałów NOW do AK na własną rękę, z drugiej presją Londynu, któremu bardzo zależało na jak najszybszym zakończeniu akcji scaleniowej. 3 maja 1942 r. doszło do spotkania prezesa SN Stefana Sachy z płk. Roweckim i rozpoczęcia rozmów na temat scalenia NOW z AK.

W tym czasie ukształtowała się przeciwko tym działaniom opozycja w ramach SN. Jej członkowie orientowali się dobrze w nastrojach panujących w szeregach NOW i postanowili je wykorzystać dla własnych celów. Grupa ta, na czele której stanął August Michałowski i Władysław Pacholczyk, rozpoczęła rozmowy z „Grupą Szańca” na temat utworzenia wspólnej organizacji wojskowej. Trwały one od maja 1942 r. i prowadzone były jednocześnie na dwóch płaszczyznach - politycznej i wojskowej. Sprawy natury wojskowej były przedmiotem rozmów prowadzonych przez płka Ignacego Oziewicza z płk. Tadeuszem Kurcyuszem. Natomiast w sprawach politycznych dużą rolę odgrywał, nie związany wcześniej z żadną grupą w SN, Zbigniew Stypułkowski. On był autorem nazwy Narodowe Siły Zbrojne (NSZ), która została zaakceptowana przez rozłamowców z SN i „Grupę Szańca”, podczas ich spotkania na przełomie maja i czerwca.

1 lipca 1942 r. odbyła się w Warszawie odprawa sztabu i komendantów okręgów NOW. W jej trakcie doszło do rozłamu w tej organizacji. Większość sztabu wystąpiła przeciwko scaleniu z AK, w ślad za nim poszły okręgi: radomski, kielecki, podlaski, lubelski, częstochowski i łódzki. Jednocześnie ujawnili swoją działalność rozłamowcy z SN, którzy utworzyli Tymczasową Komisję Rządzącą SN i poinformowali o przejęciu władzy nad stronnictwem.

Od tego momentu prace nad tworzeniem NSZ uległy przyśpieszeniu. Oprócz NOW i Związku Jaszczurczego w skład NSZ weszła jeszcze niewielka, utworzona w 1939 r. przez dra Karola Stojanowskiego, Narodowo - Ludowa Organizacja Wojskowa. Na przełomie sierpnia i września wydano rozkaz organizacyjny NSZ. Pierwszym komendantem głównym został płk Ignacy Oziewicz z NOW, a zaplecze polityczne stanowić miała Tymczasowa Narodowa Rada Polityczna (TNRP).

Związek pomiędzy rozłamowcami z SN i „Grupą Szańca” nazwać można małżeństwem z rozsądku - a ponieważ żadna ze stron nie ufała partnerom, intercyzę spisano bardzo dokładnie. Przede wszystkim nie starano się tworzyć jednolitej organizacji wojskowej i usuwać podziałów wynikających z różnych rodowodów. Podzielono w miarę równomiernie stanowiska w sztabach i dowództwach okręgów pomiędzy oficerów wywodzących się z ZJ i NOW. Podobnie w TNRP zasiadali po połowie przedstawiciele rozłamowców z SN i „Grupy Szańca”. Skład jej wyglądał następująco: SN: Jan Matłachowski, August Michałkowski, Karol Stojanowski, Zbigniew Stypułkowski; „Grupa Szańca”: Jerzy Iłłakowicz, Władysław Marcinkowski, Tadeusz Salski, Otmar Wawrzkowicz.

Trudno jest powiedzieć jakie siły reprezentował NSZ w momencie powstania. Żochowski ocenia je na ok. 70 tys. Żołnierzy. Podobnie jak w okresie istnienia ZJ do najsilniejszych okręgów NSZ należała Warszawa, Lublin i Kielce. W dalszym ciągu nie organizowano działań na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej, natomiast ziemie włączone do Rzeszy podlegały Inspektoratowi Ziem Zachodnich, którego siedziba znajdowała się w Warszawie.

Sławomir Czyż

maNga