Szukane słowo

artykuł obraz

Sławomir Czyż

Powstanie Brygady Świętokrzyskiej

Żołnierze Brygady Świętokrzyskiej

Kiedy powstały Narodowe Siły Zbrojne (NSZ) z istniejących tu okręgów: V Związku Jaszczurczego (ZJ) oraz kieleckiego i radomskiego Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) utworzono jeden okręg NSZ składający się z dwóch podokręgów: A - Kielce i B - Radom. Dowództwo nad całym okręgiem objął mjr „Olgierd Mirski” (NN) z ZJ a szefem sztabu został kpt. Antoni Szacki - „Bohun - Dąbrowski” również z ZJ. Natomiast na czele podokręgów stanęli kpt. Bronisław Jankowski „Andrzej Bryła” i kpt. Mieczysław Michałowski „Witold”, dotychczasowi dowódcy okręgów NOW. W skład okręgu V NSZ wchodziły powiaty: Kielce - miasto, Kielce - powiat, Jędrzejów, Pińczów, Stopnica, Opatów, Sandomierz, Radom, Kozienice, Iłża, Końskie i Opoczno. W okresie późniejszym zniesiono podział na podokręgi i wyłączono też ze składu część powiatów wchodzących uprzednio w skład podokręgu Radom.

Pierwsze oddziały partyzanckie NSZ zorganizowano na Kielecczyźnie w 1943 r. Latem tego roku powstał oddział pod dowództwem wachm. Tomasza Wójcika „Tarzana”. 8 września ten, liczący ok. 30 żołnierzy, oddział dołączył do zgrupowania Armii Krajowej (AK) dowodzonego przez por. Jana Piwnika „Ponurego”. Z grupy konnej oddziału „Tarzana” utworzony został zwiad konny zgrupowania „Ponurego”. Natomiast grupa piesza pod dowództwem pchor. Mariana Kaczmarskiego „Dymszy”, którą dołączono do zgrupowania ppor. Józefa Kempińskiego, wkrótce odłączyła się od niego i powróciła do działalności w ramach NSZ.
Od lipca 1943 r. prowadził działalność, skierowaną głównie przeciw komunistom, oddział NSZ „Sosna” pod dowództwem „Toma” (NN). W okresie późniejszym, obok tego oddziału przemianowanego na „Las 1”, został utworzony oddział „Las 2” dowodzony przez Józefa Wyrwę „Starego”. Oddziałem „Las 1” dowodził po odejściu „Toma” Stanisław Masłocha „Lucjan”. We wrześniu na terenie powiatu Włoszczowa, należącego wtedy do okręgu VI NSZ - Częstochowa, powstał oddział, którego dowódcą został Władysław Kołaciński „Żbik”.

W 1944 r. utworzono kolejne oddziały. W lutym powstał oddział, liczący ok. 60 żołnierzy, którym kolejno dowodzili: Marian Łagowski „Niedziela”, „Niemira” (NN) i Zdzisław Jelnicki „Nowina”. Także w lutym na terenie powiatu Stopnica rozpoczął działalność oddział por. Stanisława Grabdy „Bema” w sile ok. 80 ludzi. Wiosną utworzono w powiecie Pińczów oddział pod dowództwem pchor. Kazimierza Nowaka „Łosia”.
W czerwcu 1944 roku nastąpiła w rejonie wsi Wronów - Mirogonowice w powiecie opatowskim koncentracja, w której wzięły udział następujące oddziały Narodowych Sił Zbrojnych: „Żbika” z okręgu Częstochowa, Stanisława Grabdy „Bema” z powiatu Stopnica, „Boppa” (NN) z powiatów Kielce - północ i Stopnica, „Ścibora” (NN) z powiatu Opatów, „Łosia” z powiatów Pińczów i Jędrzejów oraz czasowo, przebywający od kwietnia na terenie kielecczyzny, oddział por. Henryka Figuro - Podhorskiego „Stepa” z okręgu Lublin. Został z nich utworzony 204 pułk piechoty, dowódca którego został 18 czerwca 1944 r. mjr Eugeniusz Kerner „Kazimierz”. Szefem sztabu pułku został rotm. Antoni Starnawski „Leon”, a dowódcami kompanii dowódcy oddziałów partyzanckich, które weszły w jego skład, za wyjątkiem „Ścibora”, którego zastąpił Zdzisław Jelnicki „Nowina”. Na początku pułk liczył ok. 600 żołnierzy.
W czasie swojego istnienia 204 p. p. walczył zarówno z Niemcami jak i partyzantką komunistyczną i sowiecką. Do pierwszego większego starcia doszło 23 czerwca kiedy to rozproszył oddziały komunistyczne pod dowództwem Stefana Szymańskiego „Górala” w miejscowości Działki Nosowskie. 17 lipca pod miejscowością Skrobaczów w powiecie stopnickim rozbity został oddział Armii Ludowej (AL) pod dowództwem Józefa Maślanki. Pułkiem w tym czasie - od 15 do 25 lipca dowodził, przybyły z Warszawy, p.o. komendanta głównego NSZ ppłk Nakoniecznikow „Kmicic”.

22 lipca w Czarnocinie pułk stoczył walkę z oddziałami żandarmerii niemieckiej, w wyniku której wzięto do niewoli Sturmbannführera SS i 14 żandarmów. Po pisemnym zapewnieniu oficera SS, że ludność Czarnocinia nie będzie represjonowana za tę akcję pułku, zostali ono zwolnieni. Zdobyto znaczne ilości broni, w tym działko przeciwpancerne.

Częściej jednak akcje bojowe były dokonywane siłami jednej lub kilku kompanii, niż całego pułku. Większość z nich skierowana była przeciwko Niemcom. Często zdarzały się wypadki współdziałania z oddziałami Armii Krajowej (AK) i Batalionów Chłopskich (BCh).
W kronice 204 p. p. występuje kilkakrotnie wzmianka o istnieniu łączności radiowej pomiędzy pułkiem a dowództwem NSZ, a także jedna, która pozwala przypuszczać, że NSZ mógł posiadać radiostację pozwalającą na kontaktowanie się z Londynem.
18 lipca 1944 r. wojska sowieckie rozpoczęły ofensywę, w wyniku której sforsowana została linia Bugu a Armia Czerwona zaczęła posuwać się w głąb Polski. W tej sytuacji czołowi przywódcy Grupy „Szańca” pod koniec lipca opuścili stolicę i udali się do Krakowa i Częstochowy. Jednocześnie ewakuował się oddział wywiadowczy dowództwa NSZ pod kierownictwem ppor. Wiktora Gostomskiego „Nałęcza”, który 7 sierpnia 1944 r. dołączył do 204 p. p. 
Znajdujący się w rejonie Kraków - Częstochowa przywódcy Grupy „Szańca” rozpoczęli realizację planów wycofania sił NSZ na tereny zajęte przez zachodnich aliantów. 10 sierpnia przewodniczący Rady Politycznej NSZ - Zachód Kazimierz Gluziński wydał rozporządzenie o utworzeniu Grupy Operacyjnej Zachód. Trudne do wyjaśnienia jest użyte przez niego sformułowanie

"Grupy operacyjne nr 2 i nr 3 łączą się w jedną całość pod nazwą Grupy Operacyjnej Zachód.”

W tym czasie na terenie kielecczyzny istniała tylko jedna większa jednostka - 204 p. p. i trudno żeby RP NSZ - Zachód o tym nie wiedziała. Tekst zarządzenia wskazuje, iż zamierzano sformować jeszcze jedną „grupę operacyjną” w okręgach północnych, ale na skutek wybuchu powstania warszawskiego stracono z nimi kontakt i nigdy do tego nie doszło.
Oprócz 204 p. p. w skład nowej jednostki wejść miały wszystkie oddziały bojowe z okręgów: V - Kielce - Radom, VII - Kraków i VIII - Częstochowa - Śląsk. Na dowódcę całości wyznaczono kpt. Antoniego Szackiego „Bohuna - Dąbrowskiego”, a jego zastępcą mianowano por. Władysława Marcinkowskiego „Jaxę”.
Tymczasem 11 sierpnia 1944 r. komendant okręgu V - Kielce ppłk „Olgierd Mirski” (NN), powołując się na rozkaz Komendanta Głównego NSZ gen. Tadeusza Jastrzębskiego „Powały”, wydał rozkaz specjalny nr 3, w którym nakazywał zorganizować większą jednostkę taktyczną pod nazwą „Brygada Świętokrzyska”. Jego treść wskazuje, że w tym czasie łączność między dowództwem NSZ i komendantami okręgów została zerwana. Zarówno RP NSZ - Zachód jak i „Olgierd Mirski” działali w myśl wcześniejszych ustaleń, ale podejmowali decyzje samodzielnie. Świadczy o tym fakt, że przez cały czas swego istnienia Brygada Świętokrzyska w oficjalnych dokumentach była określana jako „Grupa Operacyjna Zachód”.

Sławomir Czyż