Szukane słowo

artykuł obraz

Wojciech Jerzy Muszyński

Ideologia i program Obozu Narodowo - Radykalnego

Umundurowani członkowie ONR na ulicach Warszawy (w kolorze)

Działacze ONR nie stworzyli nigdy spójnej i jednorodnej koncepcji ustroju politycznego oraz gospodarczego akceptowanej przez wszystkich członków obozu. Zręby programu i ideologii Obozu Narodowo - Radykalnego zawarte zostały w Deklaracji uchwalonej 14 kwietnia 1934 r., jednak aż do wybuchu wojny publicyści tworzyli projekty szczegółowych rozwiązań programowych, mające rozszerzyć ją i uzupełnić. Zaważyło na tym zwłaszcza dążenie działaczy ONR do pogodzenia starych idei nacjonalistycznych z rozwiązaniami aktualnych problemów politycznych i społecznych lat trzydziestych. Oceniając ONR z dzisiejszego punktu widzenia, można dostrzec pewien paradoks, charakterystyczny dla radykalnej prawicy europejskiej lat trzydziestych: konserwatyzm, wręcz reakcjonizm w sferze wyznaanych wartości, przy równoczesnym bardzo postępowym, lewicowym, podejściu do zagadnień gospodarczych i zagadnień społecznych. Celem narodowych radykałów była obrona tradycji przy użyciu rewolucyjnych metod. Przeciwstawiając się pogańskim komunistom kierownym ze Związku Sowieckiego i narodowym - socjalistom z III Rzeszy, twórcy ONR zdecydowali się w samoobronie przejąć niektóre ich metody walki. Ramy historiozoficznej myśli młodych narodowców wyznaczały: szacunek dla duchowych osiągnięć chrześcijańskiego średniowiecza, negacja myśli oświeceniowej, dokonań rewolucji francuskiej oraz XIX wiecznych ideologii, wraz ze współczesnym im liberalizmem, socjalizmem, komunizmem i niemieckim narodowym socjalizmem.

Wiara

Podstawowym postulatem polskiego ruchu narodowego, przejętym i kultywowanym przez ONR, było silniejsze związanie narodu z zasadami religii katolickiej. Osobę Boską uznawano za najwyższą wartość i nadprzyrodzony cel życia człowieka. Szczera i żarliwa religijność działaczy ONR miała swoje odbicie we wszystkich niemal punktach ich programu politycznego. Kościół, posiadający silna pozycje w społeczeństwie polskim uznawano za naturalnego sojusznika i pomocnika w sprawowaniu rządów. Odżegnywano się jednak od instrumentalnego traktowania religii i wykorzystywania jej w walce politycznej. Przyszła Polska miała być katolicka z głębi swej treści, ponieważ mieli ją zbudować ludzie wychowani w duchu nauki Kościoła. o kształcie nowego państwa nie miało decydować duchowieństwo, lecz sami działający na niwie politycznej katolicy. Kościół głoszący prawdy wiary katolickiej uznawano jednak za najważniejszą instytucję w państwie, strażnika moralności i wychowawcę narodu.

Edukacja i wychowanie

Dużą wagę ONR przywiązywał do sprawy wychowania i wykształcenia. Walka z analfabetyzmem miała stać się jest obowiązkiem państwa. Podkreślano, że korzystanie z edukacji jest niezbywalnym prawem wszystkich Polaków, a nie przywilejem jedynie elit. W procesie wychowania obywateli główna rolę przeznaczono Kościołowi Katolickiemu. W pracy tej miały go także uzupełniać i wspierać:

  • rodzina - stanowiąca podstawę odrodzenia moralnego narodu, stąd potępienie rozwodów i prądów feministycznych, zjawisk bezpośrednio godzących w pozycję rodziny i ją osłabiające;
  • szkoła - przygotowująca młodych ludzi do życia w ścisłym związku z całym narodem, wychowywać świadomych obywateli poczuwających się do odpowiedzialności za losy narodu i działać na rzecz uaktywnienia sił twórczych narodu i przywiązania do ojczyzny;
  • armia - ucząca młodzież karności, dyscypliny, dumy narodowej i poświęcenia dla idei.

Wszystkie te instytucje, kierując się zasadami religii katolickiej miały wpajać młodzieży patriotyzm i poczucie służby narodowi. ONR, w odróżnieniu od ugrupowań dążących do ustanowienia totalitarnej formy rządów, nie głosił potrzeby większej zmiany mentalności Polaków ani doprowadzenia do przełomu w dziejach narodu czy cywilizacji. Zakładano, że charakter polski jest w swej całości sumą wielu dodatnich cech, a Polacy pod warunkiem wytłumaczenia i uznania wysiłku za celowy, są łatwi we wszelkiej współpracy.

Idea narodowa

Kluczowym dla ideologii ONR było pojęcie narodu, określanego jako związek emocjonalno - moralny, międzyludzka wspólnota ducha.

Naród jest wspólnotą duchową żyje tylko w ludziach, nie poza ludźmi. Sensem istnienia narodu jest odrębność psychiczna jego członków, im tylko właściwy typ życia duchowego. Każdy naród jest potrzebny w planie świata i obowiązkiem człowieka jest żyć życiem narodu i pracować dla jego dobra.

(W. Wasiutyński)

Za podstawę narodu uważano więź historyczną łączącą pokolenia, wspólną tradycję i zwyczaje, które uzupełniały takie cechy pierwiastki mające wpływ na losy zbiorowości narodowej jak: jedność terytorium, języka, wspólne źródła kulturowe i jedna organizacja prawno - polityczna. Polakiem mógł być każdy kto się w ten sposób deklarował i kogo uznawała za Polaka większość narodu. Odrzucano poglądy o etnograficznym, plemiennym, etatystycznym (wychodzącym z pojęcia państwa) czy rasowym pochodzeniu narodu. Nieśmiałe i niepopularne próby przeszczepienia na polski grunt fragmentów teorii rasistowskich zarzucono całkowicie po ogłoszeniu encykliki papieża Piusa XI „Mit Brennender Sorge” w 1937 r., potępiającej hitleryzm i uznającej rasizm za niezgodny z nauką kościoła katolickiego.

Idea narodowa głoszona przez ONR odcinała się od XIX w. modelu indyferentnego religijnie nacjonalizmu, przesiąkniętego światopoglądem pozytywistycznym i materializmem naukowym (nauki przyrodnicze). Przejawem tego było odcięcie się od doktrynerstwa światopoglądowego, tendencji egoizmu narodowego, jak również od samego pojęcia nacjonalizmu, zwalczanego w publicystyce młodych narodowców. ONR stał na stanowisku, że naród jest najwyższą formą społeczną, a miłość i ofiarna służba dla niego to obowiązek każdego człowieka, "najwyższy z doczesnych celów jednostki". Narodowcy chcieli zatarcia różnic klasowych i dzielnicowych, oraz wykształcenia międzystanowej solidarności narodowej Polaków. Budowa państwa narodowego, w którym jedynymi gospodarzem byłby żywioł polski, miała zapewnić mu siłę i niezależność materialną. Były to, jak oceniano, dwa podstawowe warunki, bez których nie udałoby się osiągnąć celu, do którego dążą wszystkie narody: potęgi materialnej i kulturalnej.

Stosunek do mniejszości narodowych

Skład narodowościowy II Rzeczypospolitej, w której mniejszości narodowe stanowiły blisko 30 % społeczeństwa, zmuszał polskie elity polityczne do wnikliwego zajęcia się tym zagadnieniem. Dla ONR szczególnie zagadnienie miał problem mniejszości żydowskiej. Zwracano uwagę, że Żydzi, licząc blisko 4 miliony, koncentrowali się w zwartych miejskich skupiskach (w Warszawie stanowili ok. 33% mieszkańców) i monopolizowali całe dziedziny handlu i usług, czym przyczyniali się do powstawania konfliktów o podłożu społecznym i ekonomicznym. Lata trzydzieste były okresem, nasilenia się antagonizmów między rdzenną ludnością chrześcijańską i Żydami, powodowanych wielkim kryzysem gospodarczym, którego skutki mocno odczuło polskie społeczeństwo. Wzrost bezrobocia i drastyczne pogorszenie się warunków życia oraz wynikająca z tego radykalizacja postaw społecznych we wszystkich grupach etnicznych i wyznaniowych, były przyczyną wzrostu nastrojów antysemickich.

Receptą narodowców na tę sytuację było spowodowanie przepływu polskich warstw niższych, nieuprzywilejowanych i ekonomicznie upośledzonych do innych branż gospodarki, zwłaszcza handlu, usług i drobnej wytwórczości, co nie było jednak możliwe bez przełamania żydowskiego monopolu w tych dziedzinach. Metodą walki o „polskie sklepy i stragany” był bojkot ekonomiczny, połączony z wielką akcją propagandową w postaci ulotek, plakatów i broszur. Pod hasłem: Swój do swego po swoje! pikietowano żydowskie sklepy, przekonując klientów - Polaków, do robienia zakupów w sklepach prowadzonych przez chrześcijan. Bojkotem ekonomicznym objęto także sprzedawanie Żydom towarów przez producentów i korzystanie w handlu z ich pośrednictwa. Działania te miały pozbawić Żydów źródeł dochodów, co według narodowców miało doprowadzić do zwiększenia emigracji żydowskiej z Polski. W przejmowanych przez Polaków sklepach i warsztatach mieli znaleźć zatrudnienie pozbawieni pracy robotnicy i ludność z przeludnionych wsi.

Antysemityzm narodowców nie wynikał z rasistowskich ideologii pogardy i nienawiści do mniejszości żydowskiej. Jego przyczyną były wyłącznie praktyczne kwestie ekonomiczne, społeczne i polityczne. Znany badacz dziejów ruchu narodowego, Jacek Majchrowski, doszedł do wniosku, że ONR "traktował kwestię żydowską w sposób umiarkowany, a polemiki z prasą żydowską prowadzono z niespotykaną w obozie narodowym kulturą, co nie wykluczało zdecydowanego stanowiska".

ONR prowadząc politykę antysemicką, konsekwentnie stał na straży wartości chrześcijańskich odcinając się od jakichkolwiek związków z ideologią rasistowską, która przedstawiała Żydów jako rasę niższą - podludzi. W latach 30-stych część publicystyki narodowej uznała walkę ekonomiczną z Żydami za mająca takie samo znaczenie co dążenie narodu do odzyskania niepodległości w XIX i XX w. Dlatego kwestia żydowska stała się probierzem oceny wszystkich zjawisk z dziedziny polityki, ekonomi, spraw społecznych i kultury - co w historiografii określa się mianem „judeocentryzmu". Pojawiały się publikacje rozwijające ideologiczną koncepcję antysemityzmu, uzasadniające konieczność istnienia antagonizmu między światem wartości chrześcijańskich a religią mojżeszową. Twierdzono, że u jej podstaw leżą odmienności cywilizacyjne obu społeczeństw. Talmud będący podstawą cywilizacji żydowskiej był wyrazem etyki sprzecznej i wrogiej katolicyzmowi. Według tych teorii Żydzi od wieków dążyli do podważenia tradycyjnych ustrojów, wartości i ostatecznego panowania nad światem - drogą rewolucji i dzięki tajnym związkom (masonerii) torowali sobie drogę do władzy.

Jednym z opracowań programowych poświęconych stanowisku ONR wobec Żydów była deklaracja pt. Likwidujemy Żydów z 1938 r., podpisana przez członków kierownictwa obozu. Tytuł nie dotyczył oczywiście likwidacji fizycznej, lecz radykalnego usunięcia tej mniejszości z życia społeczno - gospodarczego i konieczności opuszczenia przez nich Polski. Dokument przewidywał min.: pozbawienie obywatelstwa polskiego tych Żydów, którzy otrzymali je po 1918 r. w sposób sprzeczny z prawem i zakazanie procederu zmieniania przez nich nazwisk na polsko brzmiące. Proponowano wprowadzenie bojkotu towarzyskiego Żydów, ograniczenie możliwości pracy w wolnych zawodach (prawnicy, lekarze) do wysokości ich odsetka zamieszkującego w Polsce, usunięcie wykładowców żydowskich ze szkół średnich i wyższych gdzie większość studentów była chrześcijanami (oczywiście naukowcy ci mogliby pracować w szkołach i uczelniach żydowskich), oraz doprowadzenie do rygorystycznego przestrzegania ustawy zakazującej uboju rytualnego. Autorzy apelowali o usunięcie przedstawicieli tej mniejszości z urzędów państwowych, instytucji samorządowych i armii zamiast służby wojskowej przewidywano wprowadzenie dla nich służby zastępczej i specjalnego podatku. Za ważne uznano też odebranie Żydom czynnego i biernego prawa wyborczego, choć nie było co do tego zgody. Istniał bowiem inny projekt przewidujący, do czasu emigracji, możliwość uczestnictwa Żydów w wyborach. Mieliby oni prawo głosować jedynie na dowolnie wybraną partię żydowską, co wyeliminowałoby wpływ tej mniejszości na polska klasę polityczną i pozwoliło ustalić numerus clausus dla żydowskich posłów w parlamencie.

Antysemityzm był także traktowany przez narodowców (zarówno z ONR jak też ze Stronnictwa Narodowego) jako środek walki z rządzącymi Piłsudczykami. Obóz sanacyjny opierał swe rządy na idei państwowej - a nie narodowej, i bronił równouprawnienia ludności żydowskiej i traktowania ich na równi z Polakami. Dlatego znajdujący się w opozycji narodowcy podkreślali przeciwstawne podejście do tzw. „kwestii żydowskiej". Inną polityczną przyczyną powstawania antysemickich uprzedzeń wśród Polskich narodowców było przekonanie o ścisłym współdziałaniu przedstawicieli tej mniejszości z ruchem komunistycznym. Narodowcy twierdzili, że Żydzi czynnie popierają ugrupowania komunistyczne, stanowiące agenturę Związku Sowieckiego, dążące do zniszczenia niepodległej Polski. Stereotyp ten wynikał nie tylko z tego, że w nielicznej i pozbawionej większego znaczenia politycznego Komunistycznej Partii Polski (i jej ukraińskim i białoruskim odpowiedniku) dominowali działacze pochodzenia żydowskiego, ale również z tego, że w samym społeczeństwie żydowskim funkcjonowały potężne partie (marksistowski Bund i Poalej Syjon), która głosiły potrzebę rewolucji społecznej.

Mimo wszystko jednak trzeba być ostrożnym oceniając nastawienie narodowców do Żydów. Ludność niemiecka, stanowiąca daleko mniejszy odsetek niż żydowska, mieszkająca niemal wyłącznie na terenach zachodniej Polski, uważana była za o wiele bardziej niebezpieczną od ludności żydowskiej. Nieprzychylne nastawienie do Polski i fakty infiltracji narodowego - socjalizmu wśród zamieszkałej w Polsce młodzieży niemieckiej, budził wśród narodowców uzasadnione obawy, że mniejszość w przypadku konfliktu polsko - niemieckiego stanie się potencjalną V kolumną. Podobnie jak w przypadku Żydów, proponowano pozbawienie Niemców praw obywatelskich i stopniowe wymuszenie ich emigracji do Niemiec. Narodowcy na ziemiach zachodnich prowadzili także bojkot ekonomiczny prowadzonych przez Niemców sklepów detalicznych i punktów skupu płodów rolnych.

Zupełnie inaczej traktowała ONR ludność białoruską i ukraińską, uznając ją za nadającą się do asymilacji i mogącą posiadać pełnię praw obywatelskich. Twierdzono nawet, że jest to ludność polska, która utraciła więzy z resztą narodu i w państwie narodowym dobrowolnie powróci do swych pierwotnych korzeni. Odrzucano przy tym możliwość przymusowej polonizacji jako wzór niegodny polskiej tradycji.

Stosunek do komunizmu

Komunizm, międzynarodowa doktryna, zakładająca łączenie się proletariatu z różnych krajów dla wspólnych interesów politycznych, społecznych oraz ekonomicznych. W rzeczywistości komuniści zwalczali rodzinę, religię i własność prywatną. Dlatego narodowcy uznawali ich za czynnik obcy polskości - ludzi pozbawionych przynależności narodowej. Obserwując proces „eksportowania rewolucji” prowadzony przez reżim komunistyczny w Rosji Sowieckiej, narodowcy zajmowali w stosunku do niej wrogie stanowisko. Po doświadczeniach rewolucji rosyjskiej i wojny polsko bolszewickiej 1920 r., narodowcy upatrywali w komuniźmie największe niebezpieczeństwo dla Polski. Głoszona przez niego teoria walki klas, przeciwstawiająca sobie bogatych i biednych, antagonizowała pracowników i pracodawców osłabiając więzi narodowe i nieodwracalnie uszkadzając organizm narodu. Rewolucja społeczna, główny warunek instalowania systemu komunistycznego, zmiatała elity, niszcząc dorobek pokoleń i ostatecznie przekształcając naród w bezmyślną, zanarchizowaną masę ludzką walcząca już jedynie o przetrwanie fizyczne.

Wszystko to spowodowała, że postawa antykomunistyczna była jednym z kanonów ideowych ONR. W walce z komunizmem często wykorzystywano jego własną broń, antykapitalistyczne hasła, głoszone przez ruch komunistyczny, były przejmowane przez narodowych radykałów i używane do agitacji politycznej. Miało to pomóc w rozwoju ONR w środowisku robotniczym i wyrugowaniu stamtąd wpływów socjalistycznych i komunistycznych. W opozycji do marksistowskiej wizji konfliktu klasowego narodowi radykałowie wysuwali własną koncepcję solidaryzmu narodowego, charakteryzującą się nacjonalistyczno - lewicowym egalitaryzmem. Przewidywano ewolucyjne zniesienie barier stanowych i klasowych dzielących naród na lepszych i gorszych, rządzonych i rządzących, którzy tworzą uprzywilejowane kasty i wpływowe kręgi. Wszyscy Polacy mieli być równi sobie, a swój status społeczny zawdzięczać jedynie swojej pracy i własnym zasługom dla ojczyzny i narodu. Ci najbardziej pracowici, najbardziej utalentowani i zasłużeni mieli kierowac narodem (patrz niżej: Senat)

Stosunek do obozu sanacyjnego

Postawa narodowych radykałów wobec Sanacji ewoluowała przez cały okres istnienia obozu. Na początku działalności deklarowano, że ONR jako ugrupowanie ludzi młodych wolny jest od starych i nieaktualnych sporów personalnych i programowych. Działaczy stać było nawet na bezprecedensowy w ruchu narodowym gest pojednania wobec piłsudczyków. Chodzi tu o uznanie w Deklaracji zasług wszystkich orientacji polityczno - wojskowych (w tym także legionistów Piłsudskiego) w walce o odzyskanie niepodległości. Oceniając politykę obozu sanacyjnego nie szczędzono słów krytyki zarówno politycznej jak i społeczno - gospodarczej koncepcji. Fakt bezprawnej delegalizacji ONR, wielomiesięczne więzienie przywódców w obozie odosobnienia w Berezie Kartuskiej, prześladowania narodowych - radykałów przez policję, cenzurowanie wydawnictw, konfiskaty nakładów prasy, ograniczanie autonomii wyższych uczelni i łamanie siłą strajków studenckich, sprawiły, że politykę obozu sanacyjnego uznano za podstawą przeszkodę w dążeniu do budowy państwa narodowego. Stąd tez silnie akcentowana w propagandzie ONR konieczność zdecydowanej rozprawy z reżimem. W 1937 i 1938 r. kierownictwo ONR przewidując nadchodzący konflikt wojenny, zrezygnowało z myśli o obaleniu dyktatury obozu sanacyjnego drogą zamachu stanu. Szukanie dróg porozumienia z prawicą legionową (Marszałek Rydz - Śmigły, OZON) i Stronnictwem Ludowym nie oznaczało akceptacji dla polityki piłsudczyków, ale chęć zapobieżenia destabilizacji państwa.

Zagadnienia gospodarcze

Wielkie znaczenie dla programu ONR miało hasło rozwoju wsi, uważanej za rezerwuar zdrowych sił narodu. Podyktowane było to faktem, że przedwojenna Polska była krajem, w którym blisko 70 % obywateli zamieszkiwało na wsi i utrzymywało się z pracy w rolnictwie. Planowano, że efektywne wykorzystanie polskiego potencjału rolnego zapewni krajowi samowystarczalność żywnościową. Podstawę gospodarki rolnej stanowić miały średnie gospodarstwa chłopskie i dlatego działacze ONR, w odróżnieniu od bardziej zachowawczego Stronnictwa Narodowego, opowiadali się zdecydowanie za parcelacją wielkiej własności ziemskiej (z pewnymi wyjątkami). Rozwiązanie problemu przeludnienia wsi miało nastąpić poprzez migrację części jej mieszkańców do miast, gdzie zajęli by miejsca pracy zmuszonej do emigracji mniejszości żydowskiej. albo też poprzez rozwój komunikacji, umożliwiającej dojeżdżanie ludności wiejskiej do pracy w miastach i miasteczkach. Nowymi źródłami utrzymania tych ludzi miały być miejsca pracy opuszczone przez Żydów, zwłaszcza w drobnym handlu i usługach. Jednym z postulatów narodowców było umożliwienie młodzieży wiejskiej awansu społecznego poprzez ułatwienie wstępu do szkół średnich i na studia wyższe.

Poglądy polskich narodowców w niektórych aspektach bliskie były lewicy. Kryzys gospodarczy lat trzydziestych i pogłębianie się nędzy ludności polskiej uwrażliwiły ich na sprawy socjalne. Lewicowe skłonności narodowych radykałów dawały o sobie znać wyłącznie w sferze poglądów gospodarczych i społecznych. Proponowano wprowadzenie opiekuńczego systemu pomocy socjalnej, który przewidywał min. zapewnienie każdemu Polakowi prawa do pracy i godziwego wynagrodzenia, rodzinie mieszkania, dostęp szerokich mas narodu do wartości kulturalnych, stworzenie systemu podatkowego i wynagrodzeń premiującego rodziny wielodzietne. Mimo głoszonego oficjalnie poszanowania dla własności prywatnej występowano zdecydowanie przeciwko systemowi kapitalistycznemu, określanemu mianem „ustroju niesprawiedliwości społecznej", gdyż miał umożliwiać wyzysk polskich robotników przez obcy kapitał. ONR opowiadał się za wprowadzeniem korporacjonizmu w gospodarce przekazaniu w kompetencje związków pracowników i pracodawców funkcji państwa polegających na tworzeniu praw dla życia gospodarczego. Przewidywano, że system ten umożliwi zlikwidowanie brutalnej rywalizacji miedzy zawodami, klasami społecznymi, podniesie moralność poszczególnych zawodów, zrealizuje ich potrzeby. Popierano koncepcję interwencjonizmu państwowego, szczególnie w tych dziedzinach gdzie własność prywatna ze względów ekonomicznych lub politycznych byłaby, według niego, szkodliwa. Nowy narodowy ustrój gospodarczy miał być wprowadzony przez młode pokolenie Polaków: ludzi postępujących według nakazów chrześcijaństwa i świadomych swych obowiązków wobec narodu. Wielkie przedsiębiorstwa kapitalistyczne i surowce mineralne miały ulec w pierwszej fazie upaństwowieniu, a następnie miał nastąpić podział udziałów w tych przedsiębiorstwach pomiędzy robotników. W pierwszej kolejności upaństwowieniu miała zostać poddana zakłady przemysłowe będące własnością kapitału żydowskiego i zagranicznego. Następnie akcje tych przedsiębiorstw zostałyby rozdane zatrudnionym w nich pracownikom. Rozważano możliwości upowszechnienia własności poprzez wspomaganie rozwoju polskiej spółdzielczości. Konsekwencją wcielenia w życie tych projektów byłoby powstanie społeczeństwa właścicieli i zniknięcie antagonizmów pomiędzy pracodawcami a pracobiorcami. Duży wpływ na program gospodarczy ONR miały poglądy jednego z najwybitniejszych publicystów polskiego ruchu narodowego Adama Doboszyńskiego.

Zagadnienia ustrojowe

Kreśląc wizję przyszłej Wielkiej Polski narodowi radykałowie wiele uwagi poświęcili aspektom prawnym i ustrojowym. Planowali, że Polska przyszłości stanie się państwem o ustroju autorytarnym i narodowym.

"Państwo Narodowe w ujęciu narodowych radykałów oznacza taki ustrój, w którym tylko Polacy mogą być obywatelami państwa polskiego, przyczem na równi z Polakami traktuje się wszystkie odrębności szczepowe słowiańskie. Wszyscy inni mogą być tylko przynależnymi albo poddanymi państwa polskiego. W szczególności zaś Żydzi nie mogą być obywatelami państwa polskiego. Tylko w ten sposób unikniemy przeciwstawienia państwa Narodowi. Państwo jest organizacją polityczną narodu. Cele państwa nie mogą być sprzeczne z celami Narodu."

(Sas - Wisłocki)

Celem ideologów ONR było wypracowanie trzeciej drogi pomiędzy demokracja parlamentarną a ustrojem totalitarnym. Pojawiło się kilka projektów przyszłego ustroju państwa, różniących się w szczegółach, ale posiadających zbieżną wizję generalną. Państwo miało stać się narzędziem narodu, posiadać silną władzę wykonawczą, ale polityczna rola aparatu administracyjnego miała zostać zredukowana do strzeżenia bezpieczeństwa egzystencji narodu. Rząd powinien stać na straży ładu i porządku w państwie, zapobiegać rozbiciu i skłóceniu społeczeństwa oraz chaosowi gospodarczemu. Odrzucano tchnąca totalitaryzmem ideę wodzowską na równi z ustrojem demokratycznym i liberalną koncepcją nieograniczonej wolności, egzekwującą jedynie prawa obywatelskie, a zapominającą o obowiązkach jednostki wobec narodu i ojczyzny. System demoliberalny uznawano za przestarzały i bezradny wobec problemów współczesnego państwa. Historycy zwracają też uwagę, że istotną rolę w negowaniu liberalizmu, odegrało sceptyczne podejście jego zwolenników wobec religii i kościoła.

Władza zwierzchnia w projektowanym przez ONR Państwie Narodowym miała należeć do organizacji politycznej Narodu Polskiego, mającej strukturę hierarchiczną. Jej kierownictwo miało spoczywać w gestii wieloosobowego, elitarnego Senatu Narodu Polskiego, podejmującego wszelkie decyzje w demokratycznym głosowaniu. Ciało to, liczące nie mniej niż 300, lecz nie więcej niż 500 osób, uzupełnianych na drodze kooptacji, miało ustalać ogólne wytyczne polityki narodowej i zastąpić wybierany demokratycznie parlament. Szczególną pozycje przewidywano dla Marszałka Senatu pełniącego funkcję zwierzchnika państwa polskiego, posiadającego rozbudowane uprawnienia prezydenckie w połączeniu z quasi królewskim charakterem jego urzędu. Do jego uprawnień należałoby min. zwoływanie sesji senatu, nominowanie kanclerza (prezesa rady ministrów) i w porozumieniu z nim ministrów i wojewodów, ale tylko z grona członków senatu. Rola sejmu ograniczałaby się do opiniowania projektów ustaw. Deklarowano zachowanie pełnej niezawisłości sadownictwa zapewniając sądom pełną odrębność od innych czynników państwowych (wyrazem tego miała być likwidacja Ministerstwa Sprawiedliwości). Obok aparatu administracyjnego ważną rolę w kreowaniu aktywności społecznej przewidywano dla rozwiniętego samorządu terytorialnego (rady wiejskie i miejskie, rady powiatowe, sejmiki ziemskie i wojewódzkie) oraz samorządu korporacyjnego (korporacje gospodarcze, zawodowe, fachowe i stanowe). o znaczeniu jakie przewidywano dla tych ciał świadczyło przyznanie im prawa inicjatywy ustawodawczej.

O pluraliźmie w szeregach narodowych radykałów mógł świadczyć fakt, że znajdowała się wśród nich także duża grupa zwolenników monarchii, dla których tylko ta forma rządów była zgodna z polskim duchem narodowym. Podkreślano, że u podstaw światopoglądu nacjonalistycznego leży podporządkowanie państwa pojęciu narodu państwo miało być formą, zaś naród jego treścią.Widać zatem wyraźnie jak różna była ideologia ONR od faszystowskiej wizji państwa włoskiego, której istotę podsumował Mussolini następującym stwierdzeniem: "Wszystko w państwie, nic poza państwem, nic przeciwko państwu". Polska rzeczywistość wymusiła zweryfikowanie przydatności importowanych teoii. Popularność włoskiego faszyzmu była widoczna wśród młodzieży narodowej w II połowie lat dwudziestych, kiedy system ten postrzegano jako skuteczny środek do walki z komunizmem. W latach trzydziestych fascynacja ta przeżywała swój zmierzch. Młodych zraziła niechęć do Kościoła Katolickiego deklarowana przez faszystów, ograniczanie swobody rozwoju rodziny i jednostki, prowadzące według nich do wynaturzenia nacjonalizmu w system zniewalający własny naród. Oceniano, że ustrój totalitarny to szkoła niewolnictwa,która nie jest w stanie wychować ludzi o silnych charakterach i woli, posiadających zdolności samodzielnego działania - w najlepszym razie wychowa biurokratów.

"Wolność człowieka, o ile się jej nie nadużywa to najpewniejszy fundament potęgi narodu. Wolny obywatel w potężnym państwie ,l a nie stado niewolników w państwie słabym - oto hasło ruchu narodowo - radykalnego.”

(J. Korolec)

Jeszcze większą niechęć wśród członków ONR budził niemiecki narodowy socjalizm nacjonalizm. Polscy narodowcy byli zdanie, że nazizm to nacjonalizm o charakterze pogańskim, w swej istocie antychrześcijański, w warstwie ideologicznej płytki i opierający się na pseudonaukowych koncepcjach rasowych. Niemcy, niezależnie od panującego w nich ustroju, tradycyjnie były przez narodowców uznawane za kraj wrogi. Przejęcie władzy przez zwolenników Hitlera uznano za okoliczność zwiększającą zagrożenie dla Polski ze strony Rzeszy.

Wybuch wojny

otworzył nowy rozdział w dziejach obozu, powodując istotne zmiany w ideologii i programie narodowych radykałów. Przemodelowano część głównych punktów programowych, powstały nowe dokumenty ideowe, a wraz z tym zmianie uległ szyld całej formacji politycznej - nazwa Obóz Narodowo - Radykalny zastąpiona został przez Grupę „Szańca". Zaważyło na tym wiele czynników, zwłaszcza zmiana sytuacji społecznej i politycznej w okupowanej Polsce, śmierć lub nieobecność większości członków przedwojennego kierownictwa, których zastąpili działacze z drugiego szeregu, a także rozrost kadrowy organizacji i napływ ludzi nie związanych przed wojną z ONR i nie zgadzających się z wszystkimi treściami zawartymi w Deklaracji ONR z 1934 r.

Więcej informacji o ideologii i programie ONR można znaleźć w następujących publikacjach:

  • Chodakiewicz Marek Jan, Ciemnogród? o lewicy i prawicy, wyd. Ronin, Warszawa 1996;
  • Wojciech Jerzy Muszyński, Narodowe Siły Zbrojne: propaganda i zaplecze polityczne, Warszawa 2000;
  • Grott Bogumił Religia, kościół etyka w ideach i koncepcjach prawicy polskiej, Kraków 1993;
  • Grott Bogumił, Nacjonalizm Chrześcijański, wyd. „Ostoja", Kraków 1998;
  • Korolec Jan, Ustrój polityczny narodu, wyd. II, Biblioteka społeczno - polityczna ABC, Warszawa 1938;
  • Likwidujemy Żydów [memoriał członków kierownictwa ONR „ABC"], Biblioteka społeczno - polityczna ABC, Warszawa 1938;
  • Rolicki Henryk [Tadeusz Gluziński], Zmierzch Izraela, Warszawa 1936;
  • Gluziński Tadeusz, Odrodzenie idealizmu politycznego, Warszawa 1935;
  • Sas - Wisłocki Juliusz, Wizja Wielkiej Polski (fragmenty ustrojowe), Warszawa 1934;
  • Majchrowski Jacek, Szkice z historii polskiej prawicy politycznej lat drugiej Rzeczypospolitej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace z nauk politycznych", zeszyt 27, Uniwersytet Jagielloński, Kraków [b.d.];
  • Majchrowski Jacek, Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, cz. III, Nacjonalizm: myśl „potomstwa obozowego", Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1993;
  • Bóbr Tylingo Stanisław, Ugrupowania prawicowe Dwudziestolecia w świetle badań krajowych, „Teki historyczne", t. XIX, Polskie tow. Hist. W Wielkiej Brytanii, Londyn 1988 - 1989;
  • Rudnicki Szymon, Obóz Narodowo Radykalny, Geneza i działalność, Czytelnik, Warszawa 1985;
  • Friszke Andrzej, o kształt niepodległej, Więź, Warszawa 1999.
 

Wojciech Jerzy Muszyński